Hoe lees ik de Bijbel?

Dit is een goede vraag om te stellen, en gelukkig is er een vrij praktisch antwoord op. Veel mensen die de Bijbel voor het eerst openslaan, beginnen op pagina één en lopen ergens halverwege het derde boek vast in regels over offers en reinigingsrituelen. Dat is een ontmoedigende ervaring, en ze stoppen meestal. Dat is jammer, omdat het ook anders kan.

Wat volgt is geen pleidooi om de Bijbel als een goddelijke autoriteit te aanvaarden voordat je er een letter van hebt gelezen. Het is een praktische gids. Voor wie de Bijbel als historische tekst wil verkennen, voor wie hem culturele context wil geven, en voor wie wil onderzoeken of de claims erin standhouden.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• De Bijbel is de verzameling Joodse en christelijke heilige geschriften. Hij bestaat uit twee delen: het Oude Testament (ouder, geschreven tussen ongeveer 1500 en 400 v.Chr., ook bekend als de Joodse Schrift, ook wel Tenach genoemd) en het Nieuwe Testament (eerste-eeuwse geschriften over Jezus en zijn volgelingen).
• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood, en het begin van het Nieuwe Testament.
• De Psalmen zijn een verzameling van honderdvijftig gebeden en gedichten in het Oude Testament.
• Paulus was een vroege christelijke leider die ongeveer een derde van het Nieuwe Testament heeft geschreven. Zijn brieven horen tot de oudste christelijke documenten die we hebben.

Wat de Bijbel niet is

Voordat we naar het hoe gaan, een paar verwachtingen weghalen die ervoor zorgen dat mensen vastlopen.

• De Bijbel is geen boek. Het is een bibliotheek van 66 documenten, geschreven over een periode van ongeveer 1500 jaar, door tientallen auteurs, in drie talen (Hebreeuws, Aramees en Grieks), in een diverse hoop genres — geschiedenis, poëzie, profetie, wijsheid, biografie, brieven, apocalyptiek. Verwacht niet dat je het van voren naar achteren leest zoals een roman.
• Het is niet in chronologische volgorde. De boeken staan op basis van type bij elkaar, niet op basis van wanneer de gebeurtenissen plaatsvonden of wanneer de teksten geschreven zijn.
• Het is geen verzameling losse spreuken. Verzen losgemaakt uit hun context worden makkelijk verkeerd gelezen. Het meeste materiaal werkt het beste als grotere stukken — een hoofdstuk, een heel boek, een complete brief.
• Het is geen handboek waarin je elke moderne vraag direct beantwoord vindt. Het is, vanuit christelijk perspectief, een verzameling teksten die samen een verhaal vertellen — over wie God is, wie mensen zijn, wat er misgegaan is, en wat het christendom claimt dat eraan gedaan wordt.

Welke vertaling kies je?

Voor Nederlandstalige lezers zonder veel achtergrond zijn er een paar goede opties.

• BGT — Bijbel in Gewone Taal (2014). De meest toegankelijke vertaling die er is. Gebruikt een woordenschat van ongeveer 4.000 woorden, korte zinnen, geen ouderwetse uitdrukkingen. Aanrader voor wie de Bijbel voor het eerst leest, voor wie Nederlands niet zijn moedertaal is, of voor wie zich snel laat afschrikken door archaïsche taal.
• NBV21 — Nieuwe Bijbelvertaling 2021. De huidige standaardvertaling, oorspronkelijk in 2004 verschenen en in 2021 herzien. Voor de meeste lezers het juiste evenwicht tussen leesbaarheid en nauwkeurigheid. Veel Nederlandse en Vlaamse kerken en uitgevers gebruiken deze.
• NBG'51. De Bijbelvertaling waarmee veel oudere lezers zijn opgegroeid. Wat formeler, soms ouderwetser, maar nog altijd leesbaar.
• Statenvertaling. Uit 1637. Schitterend taalgebruik, historisch van groot belang, maar niet aan te raden om mee te beginnen als je het Nederlands van vier eeuwen geleden niet kent.

Alle bovengenoemde vertalingen zijn online gratis beschikbaar — onder andere op debijbel.nl, de site van het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap.

Waar begin je?

Niet op pagina één. De meest aanbevolen plek om te beginnen is een van de evangeliën — een van de vier korte levensbeschrijvingen van Jezus.

Beste startpunt: het evangelie van Marcus

Marcus is het kortste evangelie (ongeveer 90 minuten leestijd), het meest direct van toon, en het meest plotgedreven. Het is een goed startpunt voor wie wil weten wat Jezus volgens zijn vroegste volgelingen feitelijk gedaan en gezegd zou hebben.

Tweede aanbeveling: Johannes

Het evangelie van Johannes is reflectiever en filosofischer van toon, met langere gesprekken en meer aandacht voor wie Jezus zelf claimde te zijn. Veel lezers vinden dit het meest aansprekend op het tweede leesmoment.

Derde aanbeveling: Lucas

Lucas is het meest journalistieke van de vier — geschreven door iemand die volgens zijn eigen openingszin ooggetuigen heeft geïnterviewd voordat hij begon te schrijven. Lang, maar goed leesbaar.

Niet aanbevolen om mee te beginnen

• Genesis 1–11. Veel mensen denken dat ze hier horen te beginnen. Het is gelaagde tekst die zelfs binnen het christendom op verschillende manieren wordt gelezen; zonder context is het verwarrend.
• Leviticus, Numeri, Deuteronomium. Deze bevatten een groot deel van de Joodse wetgeving uit een ver verleden. Onmisbare context voor wie het hele verhaal wil snappen, maar geen goede instap.
• Openbaring. Het laatste boek. Symboolrijke apocalyptische literatuur die je pas goed kunt lezen als je de rest kent.

Hoe lees je dan?

Een paar concrete tips, getest door veel mensen die met de Bijbel begonnen zonder enige achtergrond.

Lees in stukken die overzichtelijk zijn

Een hoofdstuk per zitting is een goed ritme. Verspreid versjes pikken is meestal contraproductief. Voor de evangeliën werkt het soms beter om in één keer een groter blok te lezen — bijvoorbeeld een paar hoofdstukken — om het verhaal te zien vorderen.

Lees met een paar vragen in je hoofd

• Wat gebeurt er hier? Wie is aanwezig? Wat doen ze?
• Wat zegt de tekst over Jezus, of over God?
• Wat zegt de tekst over mensen?
• Komt er iets in voor dat schuurt met wat ik dacht? Wat schuurt er precies?

Schuren is geen probleem. Schuren is informatie.

Sla wat verbazing wekt niet meteen op de gemiddelde uitleg

Als je iets tegenkomt dat tegenstrijdig lijkt, onsamenhangend, of botst met je morele intuïtie — leg het naast je neer of zoek het op in een commentaar in plaats van het te veronderstellen weg. Het kan zijn dat de uitleg verhelderend is. Het kan ook zijn dat het schuren echt is en serieus genomen moet worden.

Lees met iemand mee als dat kan

Een leesgroep, een vriend met meer achtergrond, of zelfs een chatgesprek. Tekstinterpretatie is van oudsher een gesprek, geen privé-onderneming. Voor wie liever alleen wil starten: ook prima. Veel mensen hebben de Bijbel eerst zelf gelezen voordat ze met iemand erover spraken.

Wat doe je met de moeilijke stukken?

De Bijbel bevat passages die voor moderne lezers ongemakkelijk zijn — geweld, oude wetten over slavernij, behandelingen van vrouwen die uit een andere cultuur stammen, oorlogen die door Gods volk gevoerd worden. Het is niet eerlijk om die weg te schminken.

Wat de christelijke traditie er historisch mee gedaan heeft is dit: ze leest het Oude Testament als verhaal van een specifiek volk in een specifieke tijd, waarbij niet alles wat beschreven is ook voorgeschreven is. Veel van de zwaarste passages worden in het Oude Testament zelf al becommentarieerd, bekritiseerd of overstegen. En de christelijke traditie leest deze teksten altijd in het licht van wat het Nieuwe Testament aan Jezus toeschrijft — wat in praktijk inhoudt dat passages die conflicteren met wat Jezus deed en zei, niet als het hoogste woord van de tekst gelezen worden.

Dat is geen weg-uitleggen. Het is een leeshouding. Of die je overtuigt, moet je zelf bepalen na het lezen.

Een voorgesteld leesplan voor de eerste maand

Als je gewoon ergens wilt beginnen, zonder verder te zoeken:

• Week 1. Marcus, in delen van 3–4 hoofdstukken per dag (16 hoofdstukken totaal).
• Week 2. Johannes, vergelijkbaar ritme (21 hoofdstukken).
• Week 3. Lucas (24 hoofdstukken). Door de drie evangeliën heen ben je nu vertrouwd met wat de vroege christenen beweerden dat Jezus deed en zei.
• Week 4. Handelingen — het vervolg op Lucas, geschreven door dezelfde auteur — over wat er met Jezus' volgelingen gebeurde nadat hij was geëxecuteerd en, volgens hun beweringen, daarna levend was gezien. 28 hoofdstukken.

Daarna ben je in een positie om de brieven van Paulus te lezen (begin met Romeinen of met Filippenzen, die korter is) of een paar Psalmen of het boek Genesis met meer context.

Een Nederlandse opmerking

In Nederland en Vlaanderen is bijbellezen voor veel mensen iets uit een vorig leven of een vorige generatie. Het is goed om te weten dat het ook gewoon kan — los van de gereformeerde of katholieke kaders waarin de tekst je ooit werd voorgelegd of waarin ze nooit aan je werd voorgelegd. De Bijbel is leesbaar. Hij is ook openhartiger over twijfel, woede, mislukking en lijden dan veel mensen zich uit hun jeugd herinneren. Het is geen sentimenteel boek.

En nu?

Als je hierover wilt sparren — over wat je leest, wat het oproept, of hoe je verder kunt — kun je dat doen. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• 2 Timoteüs 3:16–17 — Paulus' eigen claim over het nut van de Schrift
• Psalm 119:105 — "uw woord is een lamp voor mijn voet"
• Lucas 24:27 — Jezus die de hele Joodse Schrift uitlegt vanuit zijn eigen leven
• Hebreeën 4:12 — "het woord van God is levend en werkzaam"
• Jakobus 1:22 — "wees daders van het woord en niet alleen hoorders"
• Handelingen 17:11 — een vroege gemeente die de geschriften zelf nagaat om te verifiëren wat hen verteld werd