Waarom overkomen goede mensen slechte dingen?

De meeste mensen die deze vraag typen, vragen haar niet abstract. Iemand is overleden. Een diagnose is gesteld. Een kind is iets overkomen. Een vriend, een ouder, een collega — iemand die het niet verdiende — heeft iets meegemaakt wat niet had hoeven gebeuren. Voordat de rest van deze pagina iets probeert te zeggen: als dat bij jou is hoe je hier kwam, willen we dat serieus nemen, en je hoeft niets van wat hieronder staat aan te nemen om hier te zijn.

Wat hier volgt is geen sluitende verklaring. Sluitende verklaringen zijn op dit punt meestal beledigend. Het is een uitleg van wat het christendom — als één traditie met een specifiek antwoord — concreet zegt over willekeurige rampspoed, en wat het juist niet zegt.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• Het kruis is de korte christelijke aanduiding voor die executie.
• De opstanding is de christelijke claim dat Jezus na zijn executie drie dagen later levend gezien werd door meerdere met naam genoemde getuigen.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood, en onderdeel van het tweede deel van de Bijbel.
• Paulus was een vroege christelijke leider die ongeveer een derde van het Nieuwe Testament heeft geschreven. Zijn brieven horen tot de oudste christelijke documenten die we hebben.

Een kort, eerlijk antwoord

Het christendom heeft geen formule die uitlegt waarom een specifieke goede persoon iets specifieks naars is overkomen. Het heeft iets anders — en op zijn eigen manier vreemders. Het stelt dat de wereld zelf gebroken is, dat onschuld geen vrijwaring is, dat God daar niet boven blijft hangen maar erin getreden is, en dat de breuk niet het laatste woord is.

Of die claim klopt, hangt af van de gebeurtenissen die het christendom inroept als basis ervan. Daarover later.

Wat het christendom niet zegt

Het is belangrijk om dit eerst weg te zetten, omdat veel mensen iets anders hebben meegekregen.

• Het zegt niet dat slechte dingen je overkomen omdat je iets gedaan hebt om ze te verdienen. Een idee dat hier en daar in religieuze cultuur opduikt, maar dat Jezus zelf in de evangeliën expliciet afwijst.
• Het zegt niet dat alles wat gebeurt, gebeurt omdat God het zo wilde. Het beeld dat de Bijbel zelf geeft is gelaagder.
• Het zegt niet dat lijden je dichter bij God brengt op een manier die het lijden zelf rechtvaardigt. Dat is een sentimentele samenvatting die zowel pastoraal als theologisch onjuist is.
• Het zegt niet dat je je verdriet niet mag uiten. Een groot deel van de bijbelse poëzie is klacht, en die wordt door de traditie nooit weggesneden.

Jezus weigert de causale verklaring

Hier is een scène, in het evangelie van Johannes, waarin de leerlingen aan Jezus een blindgeboren man laten zien en vragen wiens schuld dat is — zijn eigen of die van zijn ouders. Het is de standaardvraag van hun tijd: als er iets ergs is, moet er iemand iets verkeerds gedaan hebben.

Jezus' antwoord, in directe vorm: "Hij heeft niet gezondigd en zijn ouders ook niet. Hij is blind opdat Gods werk aan hem zichtbaar zou worden."

Dat is een gelaagd antwoord, en de tweede helft wordt vaak misgelezen alsof Jezus zegt dat de blindheid het instrument was. Het is een belangrijke leesfout. Wat de zin wel doet, is de schuldvraag van tafel halen en Jezus de man dan ook genezen. De claim die volgt uit hoe het christendom dit historisch gelezen heeft: de eerste reactie op iemands lijden is niet wat heeft hij of zij gedaan om dit te verdienen, maar waar is God hierin aan het werk om het ongedaan te maken.

In een andere scène, in het evangelie van Lucas, brengen mensen Jezus nieuws over twee rampen die kort tevoren hadden plaatsgevonden: een politieke executie en een instortende toren waarbij achttien mensen omkwamen. De vraag onder hun nieuws is dezelfde — waren die slachtoffers slechter dan andere mensen? Jezus' antwoord, in eenvoudige taal: nee, ze waren niet slechter. Dat soort dingen gebeurt. Het zegt iets over hoe de wereld werkt, niet over de morele balans van wie het overkomt.

De Bijbel klaagt mee

In het Oude Testament — het oudere deel van de Bijbel, ook bekend als de Joodse Schrift — staat een boek genaamd Job, dat helemaal over een goede man gaat aan wie van alles wordt afgenomen zonder dat hij iets gedaan heeft. Hij verliest zijn bezittingen, zijn kinderen, zijn gezondheid. Vrienden komen langs en proberen het uit te leggen met dezelfde causale logica die Jezus later afwijst: je zal wel iets gedaan hebben.

Job protesteert. Een groot deel van het boek is zijn uitvoerige klacht — soms naar God toe — over wat hem is overkomen. Dat hij zijn klacht uit wordt door de tekst nergens veroordeeld; in tegendeel, aan het eind worden de vrienden die hem probeerden weg te redeneren publiekelijk teruggefloten door God zelf.

Wat het boek niet doet, is een sluitend antwoord geven op waarom Job dit overkwam. God verschijnt in het laatste deel van het boek en geeft Job geen verklaring — geen het was om reden X. In plaats daarvan stelt God Job een serie vragen die de schaal van de werkelijkheid uitvergroten, en Job zwijgt vervolgens. Het is niet een antwoord, maar het is ook geen ontkenning van Jobs vraag.

In gewone Nederlandse taal: de Bijbel weigert hier de gemakkelijke verklaring, ook als die de lezer wel uitkomt.

Een gebroken wereld, niet een onverschillig universum

De christelijke claim over rampspoed staat in een breder kader. Het christendom houdt staande dat de wereld niet is wat ze had moeten zijn. Niet alleen menselijk gedrag, maar ook ziekte, dood, natuurrampen — dingen die mensen overkomen zonder dat ze er iets aan doen — zijn in dit beeld niet de oorspronkelijke bedoeling, maar het resultaat van een diepere scheefgroei in de werkelijkheid.

Paulus, in een brief aan een gemeenschap in Rome, formuleerde dat zo: "Heel de schepping zucht en lijdt onder barensweeën." De beeldspraak is opvallend — barensweeën zijn niet vergeefse pijn, maar pijn die ergens naartoe gaat. De christelijke claim is dat de pijn werkelijk is, dat ze niet wordt weggepoetst, en dat ze toch niet het laatste woord heeft.

Of die claim klopt, hangt af van wat er in Jezus is gebeurd.

God blijft niet aan de buitenkant staan

Dit is het stuk waar het christendom van andere antwoorden afwijkt. Veel filosofische tradities — antiek en modern — proberen lijden te verklaren. Het christendom probeert het eerder te verduren, samen met de lezer, en het wijst dan ergens anders heen.

In de gospelverhalen staat Jezus volgens de tekst bij het graf van een vriend die net is overleden, en hij huilt. Het detail is opvallend omdat de tekst zegt dat hij wist dat hij de man een paar minuten later weer levend zou maken. Hij huilt evengoed. De christelijke leeswijze hiervan is: God doet niet alsof het er niet toe doet. De dood is werkelijk, ook voor God.

En de gebeurtenis die volgens het christendom Gods verhouding tot lijden definitief vaststelt, is het kruis. De claim is niet "er is iemand naar lijden gestuurd om de boeken op orde te brengen." De claim is "God zelf, in Jezus, is in het lijden gegaan, vrijwillig en op de meest gewelddadige manier waar de eerste eeuw zich toe in staat achtte." Niet erboven hangend, niet erlangs lopend. Erin.

Dat lost het probleem van waarom dit specifieke niet op. Maar het verandert de aard van de vraag. Als God in Jezus zelf de pijn op zich heeft genomen, dan is hij niet de afwezige rechter die je verantwoording schuldig is. Hij is iemand die zelf weet wat het is.

En de opstanding

De andere helft van de christelijke claim. Het kruis is niet het einde van het verhaal. Drie dagen later, volgens de eerste christenen, werd Jezus levend gezien — de gebeurtenis die het christendom de opstanding noemt: de claim dat Jezus na zijn executie levend werd gezien door meerdere met naam genoemde getuigen.

Wat dat in de context van deze vraag betekent: er is, volgens het christendom, een publieke historische gebeurtenis die laat zien dat dood en gebroken-zijn niet het laatste woord houden. Niet omdat dat een mooie gedachte is. Omdat het volgens de claim daadwerkelijk gebeurd is, met getuigen.

Het laatste boek van de Bijbel, in zijn slothoofdstukken, beschrijft de beoogde eindstand met opvallend concrete taal: "Hij zal alle tranen uit hun ogen wissen. Er zal geen dood meer zijn, geen rouw, geen jammerklacht, geen pijn, want wat er eerst was is voorbij." Het is geen ontkenning van wat geweest is. Het is een belofte dat het ongedaan gemaakt wordt.

Wat dit voor jou kan betekenen, en wat niet

Geen pagina kan uitleggen waarom een specifieke persoon iets specifieks is overkomen. Wat een pagina wel kan doen is een paar dingen waar laten staan:

• De pijn is reëel. Niet symbolisch, niet een illusie. Het christendom kent klacht niet als gebrek aan vertrouwen maar als vorm ervan.
• Er is geen verborgen schuld die je voor jezelf moet vinden. Dat ontkent Jezus expliciet, in meerdere scènes.
• Er is een claim dat God niet buiten dit alles staat, maar er zelf in is getreden. Of die claim klopt, hangt af van wie Jezus is geweest.
• Er is een claim dat het niet het einde is. Of die klopt, hangt af van wat er drie dagen na de executie is gebeurd.

Dat zijn aanwijsbare claims, geen sentimenten. Ze staan of vallen met of het waar is.

Een Nederlandse opmerking

In een sterk geseculariseerde context is de eerste reactie op rampspoed vaak: zo zit de wereld in elkaar, het is wreed, accepteer het. Dat is een eerlijke positie. Wat het christendom hier biedt is geen sentimentele dekmantel daarvoor, maar een andere diagnose: de wereld zit niet wreed in elkaar omdat ze nu eenmaal wreed is, maar omdat ze ergens scheefgegroeid is — en de pijn is werkelijk pijn, geen acceptabel detail.

Of dat klopt, kan deze pagina niet voor je beslissen. Maar als de optie tussen de pijn negeren en de pijn als zinloos accepteren niet voldoende voelt, is er minstens een derde optie die de moeite van het onderzoeken waard is.

En nu?

Als deze vraag bij jou niet abstract is — als er iets concreets is gebeurd en je nergens met de woede of het verdriet terechtkunt — kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Niemand zal proberen je verdriet weg te praten. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• Johannes 9:1–3 — Jezus wijst de causale schuldvraag bij blindheid af
• Lucas 13:1–5 — Jezus weigert te zeggen dat slachtoffers van rampen slechter waren dan anderen
• Job 1:1–2:10 — de inleiding op een boek over een goede man die alles verliest
• Romeinen 8:18–23 — "heel de schepping zucht en lijdt onder barensweeën"
• Romeinen 8:28 — "voor wie God liefhebben werken alle dingen mee ten goede"
• Openbaring 21:3–4 — "hij zal alle tranen uit hun ogen wissen"

Als je nu in nood bent

Als dit voor jou over meer gaat dan een vraag — als je nu het idee hebt om jezelf iets aan te doen — bel of chat met 113 Zelfmoordpreventie op 0800-0113 (gratis, 24/7). In België: Zelfmoordlijn 1813.