Waarom stierf Jezus?

Het is een vreemde vraag om in een zoekbalk te typen, en de antwoorden zijn meestal ook vreemd. "Voor jouw zonden" — als je geen kerkelijke achtergrond hebt, betekent die zin vrijwel niets. "Om ons te redden" — gered van wat precies, en door wie? Deze pagina probeert geen zinnen op je af te vuren. Ze probeert in gewone taal uit te leggen wat het christendom beweert dat er feitelijk gebeurd is, waarom, en wat het volgens deze ene traditie betekent.

Je hebt geen geloof nodig om mee te lezen. Het is geen oproep om iets aan te nemen. Het is een poging om één heel oud antwoord op een ongemakkelijke vraag in een vorm te zetten die voor een seculiere lezer leesbaar is.

Eerst een paar begrippen

Voor lezers zonder achtergrond in het christendom:

• Jezus van Nazaret was een Joodse religieuze leraar die in de eerste eeuw leefde in het door Rome bezette Palestina. Het christendom beweert daarnaast dat hij ook God in mensengedaante was. Hij werd rond het jaar 30 n.Chr. door de Romeinse overheid geëxecuteerd, met een methode die kruisiging heet.
• Het kruis is de korte christelijke aanduiding voor die executie — een publieke, gewelddadige Romeinse straf, bedoeld om zo afschuwelijk te zijn dat ze afschrikte.
• De opstanding is de christelijke claim dat Jezus na zijn executie drie dagen later levend gezien werd door meerdere met naam genoemde getuigen.
• Zonde, in christelijk taalgebruik, is geen lijstje van ondeugende gedragingen. Het is de bredere toestand van uit het lood zijn ten opzichte van hoe dingen bedoeld waren — en de specifieke daden die uit die toestand voortkomen.
• Genade is het christelijke woord voor onverdiende gunst — iemand goed behandelen die het niet verdiend heeft en het ook niet kan verdienen.
• Verzoening is het technische woord voor het herstel van een band tussen mensen en God. Het oorspronkelijke woord betekent letterlijk weer-één-worden — opnieuw één worden met iemand van wie je gescheiden was.
• Christus is een titel, geen achternaam. Het is de Griekse vertaling van het Hebreeuwse Masjiach (Messias) — de gezalfde, de lang voorspelde figuur in de Joodse traditie.
• Paulus was een vroege christelijke leider die ongeveer een derde van het Nieuwe Testament heeft geschreven. Zijn brieven horen tot de oudste christelijke documenten die we hebben.
• De evangeliën zijn vier korte levensbeschrijvingen van Jezus — Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes — geschreven door zijn volgelingen in de decennia na zijn dood.

Een kort, eerlijk antwoord

Volgens het christendom stierf Jezus niet als slachtoffer dat door zijn omstandigheden werd overrompeld, en ook niet als symbool van iets abstracts. Hij stierf doelbewust, om iets concreets te doen dat alleen op deze manier gedaan kon worden: het herstellen van de band tussen mensen en God, op kosten van zichzelf.

Dat klinkt nog steeds vaag tot je een paar tussenstappen invult.

Waarom is een herstel nodig?

De christelijke visie op de menselijke conditie is donkerder dan veel seculiere lezers verwachten — en eerlijker dan veel lezers verwachten. De claim is niet dat mensen onverbeterlijk slecht zijn. De claim is dat mensen, individueel en collectief, in een toestand verkeren die de Bijbel zonde noemt: niet alleen verkeerde daden, maar een dieperliggende scheefgroei in de manier waarop we leven, met elkaar omgaan en het leven inrichten.

Als je naar de wereld kijkt — naar oorlogen die mensen blijven voeren tegen hun eigen voornemens in, naar verslavingen waaruit niemand zichzelf kan praten, naar relaties die op de ene plek lukken en op de andere kapotgaan ondanks de beste bedoelingen — vinden veel mensen die diagnose op zijn minst herkenbaar.

Het christendom voegt daaraan toe: dat alles vindt plaats binnen een werkelijkheid waarin God ook bestaat. En de scheefgroei strekt zich uit tot daar. De afstand tussen God en mensen is, in deze visie, geen technisch probleem dat met inspanning kan worden opgelost. Mensen kunnen niet onder eigen kracht uit het gat klimmen waarin ze zitten — niet alleen psychologisch, maar reëel.

Dat is het probleem dat volgens het christendom wordt aangepakt.

Wat het christendom zegt dat er aan het kruis gebeurde

Hier moet de pagina een aantal woorden gebruiken die in een seculiere context vreemd klinken. Ze worden zo concreet mogelijk uitgelegd.

Plaatsvervanging

De oudste christelijke verklaring is dat Jezus aan het kruis stierf in plaats van mensen. Niet als slachtoffer van een willekeurig systeem, maar als iemand die vrijwillig de gevolgen op zich nam van een scheefgroei die anderen veroorzaakt hadden.

Een vroege christelijke leider schreef het ongeveer twintig jaar later zo, in een brief aan een gemeenschap in Rome: dat het kenmerkende aan de christelijke claim is dat "God laat zien hoeveel hij van ons houdt: terwijl wij nog in de fout zaten, is Christus voor ons gestorven."

In gewone Nederlandse taal: niet "ruim eerst je leven op, dan komt God." Eerder "God treedt eerst toe, zelfs als jouw leven nog een rommel is."

Een prijs die betaald wordt

In een van de oudste evangeliën zegt Jezus volgens het verslag zelf: dat hij niet kwam om gediend te worden, "maar om te dienen en zijn leven te geven als losgeld voor velen." Losgeld is het geld dat in de oudheid betaald werd om iemand vrij te kopen die in slavernij of gijzeling was geraakt.

De christelijke claim is dat de menselijke conditie een soort gevangenschap is, en dat Jezus de prijs heeft betaald die nodig was om die mensen vrij te krijgen. De prijs was zijn eigen leven.

Een wond die geneest

Een Joodse profeet die ongeveer zevenhonderd jaar voor Jezus leefde — Jesaja — schreef een passage over een figuur die "door zijn striemen genezen werden wij." Het christendom heeft die passage later betrokken op Jezus, met de claim: de wonden die hij opliep zijn geen vergeefse wonden geweest. Ze werken iets uit aan degenen voor wie hij ze opliep.

Wat dat iets precies is, omschrijft het christendom met verschillende beelden — vergeving, herstel, een nieuwe relatie, het wegnemen van schaamte. Alle beelden wijzen naar dezelfde richting: een breuk wordt geheeld die mensen zelf niet konden helen.

Was dat niet wreed van God?

Dit is een eerlijke vraag. Voor een seculiere lezer kan het verhaal klinken als: een toornige God die iemand wil straffen, en die uiteindelijk zijn eigen zoon laat slachtofferen. Dat is niet wat het christendom hier oorspronkelijk beweert.

De christelijke claim is concreter en vreemder. Het beeld is niet God versus Jezus. Het beeld is God in Jezus. In de gospelverhalen en in de brieven van de eerste christenen wordt steeds gezegd dat het God zelf is die in Jezus naar mensen toegaat, en dat het God zelf is die in Jezus de pijn op zich neemt. Niet een derde partij vangt de klap op die God wilde uitdelen. Eerder God vangt zelf de klap op die door de scheefgroei van de werkelijkheid onvermijdelijk was geworden.

In zijn meest aangehaalde zin, in het evangelie van Johannes: "Want God had de wereld zo lief dat hij zijn enige Zoon heeft gegeven, opdat iedereen die in hem gelooft niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft." De liefde komt eerst. De gave volgt daaruit. Het is niet een God die geneigd is tot straf en in laatste instantie iemand stuurt. Het is een God die geneigd is tot redding en zelf toetreedt.

En de opstanding hoort hier bij

De executie staat in het christendom nooit op zichzelf. Drie dagen later, zo beweren de eerste christenen, werd Jezus levend gezien — wat het christendom de opstanding noemt. Zonder die gebeurtenis is de dood gewoon een nederlaag, ongeacht hoe edel ze is. Met die gebeurtenis is de dood iets anders: het wordt het punt waarop de scheefgroei doorbroken wordt en iets nieuws begint.

Een vroege christelijke schrijver, in een brief die toegeschreven wordt aan Petrus (een van Jezus' dichtste volgelingen), drukte het zo uit: dat Jezus "zelf onze zonden in zijn lichaam op het kruis gedragen heeft, opdat wij voor de zonden zouden afsterven en voor de gerechtigheid leven. Door zijn striemen bent u genezen." Het accent ligt op het effect: de aangesproken lezers zijn niet hetzelfde gebleven.

Wat dit niet is

Een paar misverstanden die de christelijke traditie zelf — bij goed lezen — niet bevestigt:

• Het is niet "God moest zijn humeur uitleven en zocht een slachtoffer." Het is "God treedt zelf toe en doet zelf het zware werk."
• Het is niet "je moet je leven op orde brengen voordat dit op jou van toepassing is." Het is, in Paulus' formulering, "terwijl wij nog in de fout zaten."
• Het is niet "alleen voor heel slechte mensen." Het is, in de visie van het christendom, voor iedereen, omdat iedereen onder dezelfde scheefgroei staat.
• Het is geen lege metafoor. Het christendom houdt vast dat er iets concreets gebeurd is, op een specifieke heuvel, in een specifiek decennium, met specifieke gevolgen die historisch onderzoekbaar zijn.

Een Nederlandse opmerking

In een geseculariseerde context klinken woorden als zonde, redding en verzoening al snel zwaar of zelfs aanstootgevend. Dat is begrijpelijk. De vraag is of de werkelijkheid die ze beschrijven — een menselijk leven dat scheef staat ten opzichte van waar het voor bedoeld is, en een herstel dat van buiten moet komen — werkelijk vreemd is, of juist precies wat veel mensen, ook zonder kerkelijk vocabulaire, herkennen.

Niemand kan dit voor je beslissen. Maar het christendom heeft zelden om mensen gevraagd het aan te nemen voordat ze het overwogen hebben.

En nu?

Als je hier kwam met een specifieke vraag — waarom zou ik dit geloven, en wat zou het veranderen? — kun je daarover praten. Onze chat is gratis, privé en in je eigen taal. Jij begint hem; jij sluit hem af wanneer je wilt.

Waar dit vandaan komt in de Bijbel

• Marcus 10:45 — "niet om gediend te worden, maar om te dienen en zijn leven te geven als losgeld voor velen"
• Romeinen 5:8 — "terwijl wij nog in de fout zaten, is Christus voor ons gestorven"
• Johannes 3:16 — "God had de wereld zo lief dat hij zijn enige Zoon heeft gegeven"
• Jesaja 53:5 — "door zijn striemen werden wij genezen"
• 2 Korintiërs 5:21 — over de ruil die volgens Paulus aan het kruis plaatsvond
• 1 Petrus 2:24 — "hij heeft zelf onze zonden in zijn lichaam op het kruis gedragen"