Czy Jezus naprawdę zmartwychwstał?

Wpisanie tego pytania zwykle nie jest sprawą przypadku. Albo ktoś ci to opowiedział tak, że pierwszy raz zauważyłeś, że to nie jest oczywiste, albo zawsze ci to brzmiało jak legenda i chciałeś to sprawdzić. Tak czy inaczej: to jest właściwe pytanie. Chrześcijaństwo samo się na nim wiesza. Jeśli wydarzenie się nie stało, cała reszta — nauczanie Jezusa, kościelne instytucje, wielowiekowa kultura — jest budynkiem postawionym na fundamencie, którego nie ma.

Ta strona nie próbuje cię tu wzruszyć ani onieśmielić. Pokazuje, co historycy — chrześcijańscy i niechrześcijańscy — uznają za pewne, jakie konkretne fakty są wokół wydarzenia powszechnie akceptowane, i jak wytrzymują alternatywne wyjaśnienia.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Krzyż to chrześcijański skrót na tę egzekucję — publiczne rzymskie zabicie Jezusa około 30 r. n.e.
• Zmartwychwstanie to chrześcijańska teza, że Jezus po swojej egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później przez wielu nazwanych z imienia świadków.
• Chrystus to tytuł, nie nazwisko. To greckie tłumaczenie hebrajskiego Masziach (Mesjasz) — namaszczony, długo zapowiadana postać w tradycji żydowskiej. Pierwsi chrześcijanie używali tego słowa jako standardowego określenia Jezusa.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci.
• Paweł był wczesnym chrześcijańskim przywódcą, który napisał około jednej trzeciej Nowego Testamentu. Zanim został chrześcijaninem, zawodowo polował na chrześcijan, by ich aresztować.
• Apostołowie to tytuł, którego pierwsi chrześcijanie używali na określenie małej grupy przywódców, których Jezus osobiście wysłał, by nauczali.

Krótka, szczera odpowiedź

Cztery konkretne fakty — egzekucja Jezusa, jego pusty grób, pojawienia się żywego po śmierci kilku nazwanym z imienia świadkom i nagła zmiana w jego uczniach — są akceptowane przez prawie wszystkich historyków pracujących w tym polu, chrześcijańskich i nie. To, że Jezus naprawdę zmartwychwstał, nie jest tezą, którą można udowodnić jak twierdzenie matematyczne. Można jednak pokazać, że jest najlepszym wyjaśnieniem tych czterech faktów — i że alternatywy zostawiają więcej rzeczy bez odpowiedzi.

Cztery fakty, o które się prawie nie spiera

To, co wśród zawodowych historyków uchodzi za dobrze udokumentowane:

1. Jezus został publicznie stracony przez ukrzyżowanie pod rzymskim namiestnikiem Poncjuszem Piłatem, około 30 r. n.e. To potwierdzają nie tylko teksty chrześcijańskie, ale też rzymski historyk Tacyt (piszący około 115 r. n.e. w Rocznikach) i żydowski historyk Józef Flawiusz (piszący w latach 90. pierwszego wieku). Nie istnieje współczesny historyk poważnie kwestionujący ten punkt.

2. Grób, w którym pochowano Jezusa, kilka dni po pogrzebie był pusty. To rzecz, którą wszystkie najwcześniejsze chrześcijańskie źródła zakładają i którą żydowscy przeciwnicy chrześcijan w pierwszym wieku przyjmowali. Spór między nimi i chrześcijanami nie dotyczył tego, czy ciało zniknęło. Dotyczył tego, dlaczego zniknęło. Wcześniejsi krytycy proponowali, że uczniowie wykradli ciało. Tego rodzaju zarzut ma sens tylko wtedy, gdy wszyscy się zgadzają, że ciała tam nie było.

3. Wielu jego uczniów — i kilku innych, nazwanych z imienia — twierdziło, że widzieli go żywego po pogrzebie. Najstarsza lista takich osób znajduje się w liście, który Paweł — wczesny chrześcijański przywódca, który zanim został chrześcijaninem, polował na chrześcijan — napisał do wspólnoty w Koryncie około 55 r. n.e. Lista zawiera Piotra, dwunastu apostołów (Jezus miał wewnętrzny krąg dwunastu uczniów), grupę ponad pięciuset świadków równocześnie, Jakuba (brata Jezusa, który wcześniej nie był jego uczniem) i samego Pawła. Paweł dopisuje: "większość żyje dotąd" — czyli, mówiąc inaczej: jeszcze ich możesz odpytać.

4. Uczniowie Jezusa, którzy w momencie jego egzekucji byli przerażeni i się rozproszyli, w ciągu kilku tygodni publicznie głosili w Jerozolimie — w mieście, w którym Jezus został zabity — że żyje. Robili to pod groźbą uwięzienia i egzekucji. Większość z nich została potem zabita za to twierdzenie, nigdy go nie wycofując. Niezależnie, czy się tej teorii uwierzy, czy nie, ta zmiana w nich jest historycznym faktem do wyjaśnienia.

Czego z tych czterech faktów nie daje się złożyć

Główne alternatywne wyjaśnienia próbują ułożyć te cztery rzeczy w spójną historię bez zmartwychwstania. Każde ma swoje problemy.

Teoria kradzieży ciała. Uczniowie ukradli ciało i potem twierdzili, że żyje. Problem: zmarli za twierdzenie. Ludzie umierają za to, co uznają za prawdę. Bardzo rzadko umierają za to, o czym wiedzą, że jest oszustwem. Dla każdej osoby z grupy musiałbyś założyć, że pod biczowaniem, w więzieniu, na egzekucji nigdy nie cofnęła zeznań. To nie jest niemożliwe, ale jest historycznie nietypowe.

Teoria halucynacji. Świadkowie mieli prywatne wizje, które wzięli za rzeczywistość. Problem: halucynacje są prywatne, jednostkowe i nie są zgodne. Pięciuset ludzi nie ma tej samej halucynacji w tym samym czasie. Tłumaczenie też nie wyjaśnia pustego grobu — jeśli ciało było w grobie, rzymscy żołnierze i żydowscy przeciwnicy wczesnego chrześcijaństwa po prostu by je pokazali i ruch by się zatrzymał.

Teoria omyłkowego grobu. Kobiety, które poszły do grobu w niedzielę rano, pomyliły grób. Problem: cała Jerozolima mogła sprawdzić. Grób Jezusa był grobem Józefa z Arymatei — znanego z imienia członka żydowskiej rady. Każdy mógł pójść w odpowiednie miejsce. Krytycy chrześcijaństwa w pierwszym wieku z tej linii nie korzystali, bo była nieobronna.

Teoria mitologizacji. Cała historia wyrosła stopniowo w pokoleniach, a w pierwszym wieku jeszcze nikt jej tak nie głosił. Problem: lista świadków z listu Pawła do chrześcijan w Koryncie pochodzi z formuły wyznaniowej, którą badacze datują na pięć do dziesięciu lat po egzekucji Jezusa. To nie ma czasu na mitologizację. Wewnątrz dekady po wydarzeniu treść jest już dokładnie ta sama.

Nie znaczy to, że masz teraz uwierzyć w zmartwychwstanie. Znaczy to, że brak wiary w nie też wymaga wyjaśnienia, i żadna z prostych alternatyw nie wytrzymuje skali tych czterech faktów.

Dlaczego pierwsi chrześcijanie zaryzykowali wszystko

Niedoceniony fakt: wszyscy najwcześniejsi chrześcijanie byli żydowskimi monoteistami. Wiara w jednego, niewidzialnego Boga była dla nich tak głęboko zakorzeniona, że oddawanie boskich honorów konkretnemu człowiekowi byłoby najpoważniejszym możliwym grzechem. A jednak — w ciągu kilku lat po egzekucji Jezusa — to dokładnie zaczęli robić. Modlili się do Jezusa. Chrzcili w jego imię. Składali świadectwo, że jest Panem (czyli, w ich kontekście, należy mu się to, co należy się jedynemu Bogu). Robili to wbrew wszystkiemu, w czym ich wychowano.

To jest socjologicznie dziwne i historycy się nad tym głowią. Najprostsze wyjaśnienie, jakie chrześcijaństwo daje, brzmi: zobaczyli go żywego po śmierci i to ich zmusiło do zrewidowania wszystkiego.

Paweł, w tym samym liście do chrześcijan w Koryncie, ujął to ze szczerością, której się normalnie nie spodziewasz od założyciela ruchu: "Jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także wasza wiara... Jeżeli tylko w tym życiu w Chrystusie nadzieję pokładamy, jesteśmy bardziej od wszystkich ludzi godni politowania." Mówi: jeśli to nie zaszło, odejdźcie. Nie ma żadnego wycofania się w stronę "i tak nauki były ciekawe."

Co to znaczy, jeśli to się stało

Jeśli te cztery fakty najlepiej tłumaczy zmartwychwstanie, to z tego wynika kilka rzeczy, których nie da się odsunąć.

Po pierwsze, twierdzenia samego Jezusa o sobie — że "kto Mnie widzi, widzi Ojca," że "Ja i Ojciec jedno jesteśmy," że ma władzę odpuszczać grzechy — przestają być przechwałkami nauczyciela moralnego, a zaczynają być oświadczeniami zweryfikowanymi przez fakt. Bóg potwierdził je, podnosząc tę osobę z martwych.

Po drugie, twierdzenie chrześcijaństwa o śmierci nie jest poetyckim pocieszeniem. Jest twierdzeniem opartym na konkretnym wydarzeniu — że jedna konkretna osoba prześnięta przez śmierć wyszła z niej, a jeżeli się to udało jemu, to nie jest absurdalne sądzić, że to samo czeka tych, którym ufa. To znaczy: chrześcijaństwo nie obiecuje, że umrzesz spokojnie. Twierdzi, że nie umrzesz na zawsze.

Po trzecie — i to jest część, której większość ludzi nie chce słuchać — z faktu, że Jezus żyje, wynika to, że można z nim rozmawiać. Niezależnie, jak ciekawe jest to historycznie, na poziomie życia rozstrzyga to inaczej: jeśli ten człowiek tam jest, możesz coś do niego powiedzieć i zobaczyć, czy się stanie różnica.

Jak to sprawdzić bez kościoła

Najbardziej bezpośredni sposób nie polega na dalszym czytaniu o tym. Polega na przeczytaniu jednego z czterech krótkich opisów życia Jezusa, czyli Ewangelii. Najkrótsza to Ewangelia według Marka — około dziewięćdziesięciu minut czytania. Najbardziej zogniskowana na pytaniu, kim Jezus był, to Ewangelia według Jana. Przeczytaj jedną z nich bez kościelnej obudowy i spytaj się: jaki świat musiałby się zgadzać, żeby ta osoba była zmyślona, i jaki świat musiałby się zgadzać, żeby była prawdziwa.

Po polsku Biblia Tysiąclecia jest najszerzej dostępnym przekładem katolickim, Edycja Świętego Pawła to nowszy przekład tej samej tradycji, a Biblia Warszawska to klasyczny przekład protestancki. Wszystkie są dostępne online bezpłatnie.

A teraz?

Jeśli pytanie "czy Jezus zmartwychwstał?" dla Pana lub Pani nie jest tylko historyczne, tylko wisi na czymś konkretnym — czyjaś śmierć, własna śmiertelność, ślepy zaułek w życiu — możesz o tym porozmawiać. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Skąd to się bierze w Biblii

• 1 Koryntian 15,3–8 — najstarsza znana lista świadków zmartwychwstania
• Marek 16,1–8 — najwcześniejszy opis pustego grobu
• Łukasz 24,36–43 — Jezus je rybę z uczniami po śmierci, by pokazać, że nie jest duchem
• Jan 20,24–29 — Tomasz dotyka ran
• Dzieje Apostolskie 2,32 — Piotr po kilku tygodniach od egzekucji głosi publicznie w Jerozolimie
• 1 Koryntian 15,14–17 — "Jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie"