Kim naprawdę jest Jezus?

Dla wielu osób, które wpisują to w wyszukiwarkę, pytanie nie jest akademickie. Mogłeś dostać w szkole, na katechezie albo w domu konkretną wersję Jezusa — łagodną, uśmiechniętą, dobry nauczyciel z miłymi historiami. Albo widziałeś w filmach i w mediach wersje, które do siebie nie pasują: raz społeczny rewolucjonista, raz duchowa postać z plakatu, raz przypis w historii religii. Pytasz się, kto z tego wszystkiego jest właściwą osobą.

Ta strona nie próbuje tego upraszczać ani przepisywać na nowo. Bierze pytanie na poważnie i opisuje, kim Jezus był historycznie, co mówił o sobie i dlaczego te wypowiedzi są na tyle niewygodne, że większość późniejszych wyjaśnień je rozmywa.

Kilka pojęć na początek

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Krzyż to chrześcijański skrót na tę egzekucję — publiczne rzymskie zabicie Jezusa około 30 r. n.e.
• Zmartwychwstanie to chrześcijańska teza, że Jezus po swojej egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później przez wielu nazwanych z imienia świadków.
• Chrystus to tytuł, nie nazwisko. To greckie tłumaczenie hebrajskiego Masziach (Mesjasz) — namaszczony, długo zapowiadana postać w tradycji żydowskiej.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — napisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci, dziś część Nowego Testamentu.
• Ojciec to słowo, którym Jezus w Ewangeliach mówi o Bogu. Syn odnosi się do Jezusa.
• Grzech, w chrześcijańskim słowniku, to nie tylko niegrzeczne zachowanie. To szersza kondycja niedopasowania do tego, jak rzeczy miały być.

Krótka, szczera odpowiedź

Jezus był konkretnym człowiekiem, który żył w konkretnym miejscu — a jego własna odpowiedź na pytanie "kim jesteś?" nie brzmiała "dobrym nauczycielem" ani "prorokiem." Według najstarszych źródeł, które o nim mamy, mówił i robił rzeczy, które dają się ułożyć tylko w jednej kategorii: że był Bogiem w ludzkiej postaci. Chrześcijańska teza stoi i upada na tym. Nie ma łagodnego środka.

Co jest historycznie pewne

Historyczne istnienie Jezusa nie jest wśród zawodowych historyków przedmiotem sporu — chrześcijańskich ani niechrześcijańskich. To, co uchodzi za dobrze udokumentowane:

• Urodził się w pierwszym wieku w Nazarecie lub w jego okolicach i wychował się w żydowskiej rodzinie.
• Miał publiczną wędrowną działalność trwającą około trzech lat.
• Zebrał wokół siebie krąg uczniów, w tym wewnętrzny krąg dwunastu, oraz szerszą grupę kobiet i mężczyzn z różnych warstw społecznych.
• Był znany z nietypowych uzdrowień, nietypowych form nauczania (historie, ostre powiedzenia, otwarte konfrontacje z religijnymi władzami) oraz z roszczenia, które wystarczająco niepokoiło miejscowe elity religijne, by doprowadzić do jego egzekucji.
• Został zabity około 30 r. n.e. pod rzymskim namiestnikiem Poncjuszem Piłatem przez ukrzyżowanie.
• W ciągu kilku tygodni po egzekucji jego krąg uczniów publicznie głosił w Jerozolimie — w miejscu egzekucji — że został zobaczony żywy. Robili to pod groźbą śmierci i nigdy nie zmienili zeznań.

Co do tego rdzenia między historykami chrześcijańskimi i niechrześcijańskimi nie ma poważnego sporu.

Wypowiedzi, które wszystko zmieniają

To, co Jezus o sobie samym mówił według najstarszych tekstów, jest tym, co wyciąga go z kategorii "dobrego nauczyciela."

Twierdził, że odpuszcza grzechy. W jednej ze scen Ewangelii Marka Jezus mówi do sparaliżowanego mężczyzny "odpuszczone są tobie twoje grzechy." Religijni znawcy, którzy słuchają, reagują natychmiast: "któż może odpuszczać grzechy, prócz jednego Boga?" Widzą ten ruch — a Jezus nie zaprzecza ich odczytaniu. Potwierdza je.

Wziął na siebie słowo, które w judaizmie było zarezerwowane dla Boga. W Ewangelii Jana, w sporze z żydowskimi uczonymi, Jezus mówi: "Zanim Abraham stał się, JA JESTEM." "Ja jestem" — ehjeh — w żydowskim kontekście było imieniem, którym Bóg objawił się Mojżeszowi. Reakcja w scenie to nie "to była ładna metafora," tylko sięgnięcie po kamienie. Słyszeli, co powiedział.

Sam siebie postawił jako miarę tego, jak wygląda Bóg. Według Ewangelii Jana Jezus powiedział do jednego z uczniów, który pytał o Boga: "Kto Mnie widzi, widzi Ojca."

Twierdził, że jest jedno z Bogiem. "Ja i Ojciec jedno jesteśmy."

To nie są wypowiedzi, które robi skromny nauczyciel moralny. To nie jest styl Sokratesa ani Konfucjusza. To też nie jest to, co robi prorok w Starym Testamencie — prorocy mówią "tak mówi Bóg," a nie "ja jestem Bogiem."

Trzy możliwe odczytania

Jeśli wypowiedzi brzmią tak, to zostają zasadniczo trzy opcje:

1. Nie był nim i o tym wiedział. Wtedy był oszustem — postacią moralnie odrażającą, która pod torturami i pod groźbą śmierci dalej głosiła kłamstwo. To trudno pogodzić ze wszystkim innym, co o jego postępowaniu i nauczaniu wiemy.

2. Nie był nim, ale w to wierzył. Wtedy był klinicznie urojony — na poziomie kogoś, kto dziś twierdzi, że jest jajkiem sadzonym. To wyjaśnienie musi wyjaśnić, czemu reszta jego nauczania — etyczna ostrość, uważność wobec konkretnego człowieka, błyskotliwość w sytuacjach konfliktowych — wcale nie sprawia wrażenia urojenia, tylko intelektualnej jasności.

3. Był tym, kim mówił, że jest. Wtedy wypowiedzi są po prostu prawdziwe. To stanowisko chrześcijaństwa — i ma tę zaletę, że bierze wypowiedzi na poważnie i sprawia, że reszta jego życia trzyma się kupy.

Jest też czwarte stanowisko, próbowane w ostatnich dwóch wiekach: "nigdy tego wszystkiego nie powiedział — to późniejsi zwolennicy włożyli mu w usta." Ten pogląd musi wyjaśnić, czemu najstarsze warstwy Ewangelii (spisywane wewnątrz żywej pamięci naocznych świadków) już zawierają dokładnie te wypowiedzi. Musi też wyjaśnić, czemu pierwsi chrześcijanie — w większości Żydzi, dla których ścisły monoteizm był osią — w ciągu kilku lat po śmierci Jezusa zaczęli go czcić jak Boga. Ten odczyt był broniony z dużym wysiłkiem, ale w fachowej historiografii się nie utrzymał.

Co odróżnia go od innych założycieli religii

Nauczyciele religijni w historii mówili: "słuchaj tego, czego nauczam." Jezus też to mówił — ale powiedział też coś jeszcze: "pójdź za Mną." Chrześcijaństwo historycznie twierdziło, że to jest ta nietypowa rzecz. Nie chodzi przede wszystkim o doktrynę, którą się przejmuje. Chodzi o osobę, której się ufa.

To sprawia, że pytanie "kim jest Jezus?" jest właściwym pytaniem. Jeśli był jednym z wielu, jest historycznym detalem. Jeśli był tym, za kogo się podawał, jest pytaniem, na którym wszystko się rozstrzyga.

Element, który wszystko podpiera

Człowiek może wiele o sobie twierdzić. To, co przesuwa Jezusa z kategorii ciekawego kaznodziei do kogoś, czyje wypowiedzi trzeba sprawdzić, to konkretna teza: że umarł i że trzy dni później został zobaczony żywy. Jeśli wydarzenie się nie stało, wypowiedzi o sobie samym walą się. Jeśli się stało, alternatywne odczyty się walą.

Paweł, jeden z najwcześniejszych chrześcijańskich pisarzy, około dwadzieścia lat po wydarzeniu — wewnątrz żywej pamięci naocznych świadków — napisał w liście do chrześcijan w Koryncie: "Jeżeli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne jest nasze nauczanie, próżna jest także wasza wiara." To nie jest język, którego religijny przywódca normalnie używa o własnym ruchu. Paweł mówi: sprawdźcie to. Jeśli się nie zgadza, to, co głosimy, nie jest nic warte.

Jak sam możesz sprawdzić

Najbardziej bezpośrednia metoda to nie czytać kolejnej literatury wtórnej. To wziąć do ręki jeden z czterech opisów życia Jezusa. Marek jest najkrótszy — około dziewięćdziesięciu minut czytania. Jan ma bardziej osobisty ton i podobną długość. Przeczytaj jednego z nich bez kościelnej obudowy i zapytaj się, co za człowiek się tam pojawia.

Po polsku Biblia Tysiąclecia to najszerzej używane wydanie i jest bezpłatnie dostępna online.

A teraz?

Jeśli po przeczytaniu zauważasz, że pytanie "kim jest Jezus?" tak naprawdę wisi na konkretnej decyzji życiowej, możesz o tym porozmawiać. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Skąd to się bierze w Biblii

• Jan 14,9 — "Kto Mnie widzi, widzi Ojca"
• Jan 8,58 — "Zanim Abraham stał się, JA JESTEM"
• Marek 2,5–7 — Jezus odpuszcza grzechy, uczeni rozpoznają roszczenie
• Jan 10,30 — "Ja i Ojciec jedno jesteśmy"
• Mateusz 16,15–16 — odpowiedź Piotra na pytanie "za kogo Mnie uważacie?"
• Kolosan 1,15–17 — jak najwcześniejsza wspólnota chrześcijańska teologicznie umieściła Jezusa