Jak czytać Biblię?

Większość osób, które wpisują to pytanie, próbowała już raz. Otworzyli Biblię na pierwszej stronie, doszli do wykazu pokoleń w Księdze Rodzaju i się zatrzymali. Albo zaczęli od ostatniej księgi, bo brzmi dramatycznie, i zrobiło im się jeszcze gorzej. Albo dostali Biblię na Pierwszą Komunię i leży na półce od trzydziestu lat.

Ta strona daje praktyczne instrukcje od człowieka do człowieka. Nie zaczyna od kazań, że Biblia jest święta. Wychodzi od tego, że to konkretna kolekcja konkretnych tekstów z konkretnym wewnętrznym układem — a jeśli go nie znasz, czytanie zaczyna się od strony trzysta czterdziestej siódmej i nie ma sensu.

Najpierw kilka terminów

Dla czytelników bez kościelnego zaplecza:

• Biblia to zbiór żydowskich i chrześcijańskich świętych tekstów. Ma dwie części: Stary Testament (starszy, spisywany między około 1500 r. p.n.e. a 400 r. p.n.e., zarazem żydowskie pisma, nazywane Tanach) i Nowy Testament (pisma z pierwszego wieku n.e. o Jezusie i jego pierwszych zwolennikach).
• Jezus z Nazaretu był żydowskim nauczycielem religijnym, który żył w pierwszym wieku w Palestynie pod okupacją rzymską. Chrześcijaństwo twierdzi, że był również Bogiem w ludzkiej postaci. Został zabity około 30 r. n.e. przez rząd rzymski metodą egzekucji zwaną ukrzyżowaniem.
• Ewangelie to cztery krótkie opisy życia Jezusa — Mateusz, Marek, Łukasz i Jan — spisane przez jego uczniów w dekadach po jego śmierci, dziś część Nowego Testamentu.
• Psalmy to długi zbiór 150 modlitw i poematów ze Starego Testamentu.
• Paweł był wczesnym chrześcijańskim przywódcą, który napisał około jednej trzeciej Nowego Testamentu. Jego listy są jednymi z najwcześniejszych dokumentów chrześcijaństwa, jakie mamy.
• Apostołowie to tytuł, którego pierwsi chrześcijanie używali na określenie małej grupy przywódców, których Jezus osobiście wysłał, by nauczali.

Krótka, szczera odpowiedź

Nie zaczynaj od Księgi Rodzaju. Zacznij od jednej z Ewangelii — najlepiej od Marka (najkrótsza, około dziewięćdziesięciu minut czytania) albo od Jana (najbardziej skoncentrowana na pytaniu, kim Jezus był). Czytaj jak każdą książkę: kawałek dziennie, bez przepytywania się. I wybierz polski przekład, który nie pochodzi z XVIII wieku.

Czym Biblia właściwie jest

Najważniejsza rzecz do zrozumienia od początku: Biblia nie jest jedną książką napisaną przez jedną osobę z myślą o tym, żeby ją czytać od deski do deski. Jest biblioteką sześćdziesięciu sześciu (w wydaniach katolickich siedemdziesięciu trzech) osobnych tekstów, pisanych przez około czterdziestu różnych autorów na przestrzeni mniej więcej tysiąca pięciuset lat, w trzech językach (hebrajskim, aramejskim, greckim), w kilku różnych gatunkach: historia, poezja, prawo, listy prywatne, apokaliptyka, biografia.

To znaczy konkretnie tyle: tej książki nie czyta się jak powieści. Niektóre części są bezpośrednio dostępne. Inne są celowo trudne i wymagają tłumaczenia kontekstu. Niektóre fragmenty są skomponowane jak poezja i nie należy ich rozumieć dosłownie. Inne są kronikami i należy je rozumieć dosłownie. Reguła nie jest taka sama dla każdej strony.

Stary Testament w skrócie: pierwsze pięć ksiąg (Tora) opisuje początki świata, początki narodu Izraela i jego prawa. Potem są księgi historyczne (jak Izrael radził sobie w Ziemi Obiecanej), księgi mądrościowe (Psalmy, Przysłowia, Hiob) i księgi prorockie (mężczyźni i kobiety mówiący Izraelowi, że odeszli od Boga). Nowy Testament w skrócie: cztery Ewangelie o Jezusie, jedna kronika pierwszych dziesięcioleci ruchu (Dzieje Apostolskie), zbiór listów wczesnych chrześcijańskich przywódców do konkretnych wspólnot, i jedna księga apokaliptyczna na końcu (Apokalipsa).

Skąd konkretnie zacząć

Powtarzamy, bo to ważne. Nie zaczynaj od Księgi Rodzaju. Nie zaczynaj od Księgi Powtórzonego Prawa. Nie zaczynaj od Apokalipsy.

Zacznij od Ewangelii. Najbardziej oczywista kolejność dla kogoś bez kościelnego zaplecza:

1. Marek. Najkrótszy. Najszybsze tempo. Bezpośredni. Daje ci podstawowy szkielet, kim Jezus był i co robił. Czyta się około dziewięćdziesięciu minut. Możesz przeczytać w jeden wieczór.

2. Jan. Pisany później, z bardziej refleksyjną perspektywą. Najbardziej koncentruje się na pytaniu kim Jezus jest. Ma najsłynniejsze wypowiedzi Jezusa o sobie samym ("Ja jestem światłością świata," "Ja jestem dobrym pasterzem"). Czyta się około dwóch godzin.

3. Łukasz, potem Dzieje Apostolskie. Łukasz, ten sam autor, napisał obie. To dwutomowe dzieło: pierwszy tom o Jezusie, drugi o tym, co stało się z jego uczniami po jego śmierci i zmartwychwstaniu (twierdzeniu chrześcijaństwa, że Jezus po egzekucji został zobaczony żywy trzy dni później). Razem dają najlepszą historyczną panoramę.

4. Mateusz. Najbardziej żydowski w tonie z czterech Ewangelii. Dobry do drugiego przejścia po Marku.

Po Ewangeliach następne dwa miejsca, w które dobrze zajrzeć:

Psalmy. Nie czytaj ich po kolei. Otwieraj na chybił trafił. To są poematy i modlitwy, w tym pełne pretensji do Boga, lamentu, niepokoju. Bardzo szybko zaskakuje, jak mało brzmią pobożnie w polskim sensie tego słowa.

Listy Pawła. Zacznij od Listu do Filipian (krótki, ciepły) albo od Listu do Rzymian (dłuższy, najbardziej systematyczny opis chrześcijańskiej tezy).

Co pomijać przy pierwszym czytaniu

Niektóre części Biblii są ważne, ale na pierwszym przejściu są pułapką, bo zatrzymują na sto stron i nie posuwają do przodu. Spokojnie omijaj na pierwszym razie:

• Księga Kapłańska i Księga Powtórzonego Prawa — szczegółowe prawa rytualne Izraela sprzed 3000 lat. Wrócisz tu kiedyś, ale nie na początku.
• 1 i 2 Kronik — częściowe powtórzenie tych samych wydarzeń, które są w Księgach Królewskich.
• Ezechiel i Daniel (poza scenami narracyjnymi) — apokaliptyczne wizje, bez znajomości kontekstu nieczytelne.
• Apokalipsa (księga ostatnia, Objawienie Jana) — to księga apokaliptyczna z silnym kontekstem polityczno-religijnym pierwszego wieku. Czytana w oderwaniu staje się pożywką dla zbyt wielu kreatywnych odczytań. Zostaw na potem.

Jak już przeszedłeś przez Ewangelie i podstawowe listy, wracaj do Starego Testamentu. Najlepsza kolejność dla początkującego: Rodzaju (pierwsze 12 rozdziałów — początki świata i ludzkości), Wyjścia (rozdziały 1–20 — wyjście Izraela z Egiptu i Dziesięć Przykazań), kilka rozdziałów Izajasza (40–55 — proroctwa o cierpiącym słudze, ważne dla zrozumienia Jezusa), Hioba (księga o niezawinionym cierpieniu), i kilkanaście psalmów.

Jaki przekład polski wybrać

Trzy główne tradycje, w których po polsku można czytać Biblię:

Biblia Tysiąclecia. Najszerzej używany katolicki przekład w Polsce. Dobrze brzmi liturgicznie, dostępna wszędzie. Lekko archaiczna w niektórych miejscach, ale solidna. Po polsku to standard.

Edycja Świętego Pawła. Nowszy katolicki przekład, bardziej współczesny język. Często łatwiejszy dla osób, które nie chodziły do kościoła. Dobry komentarz.

Biblia Warszawska (Brytyjka). Klasyczny przekład protestancki, bardziej dosłowny. Używany w polskich kościołach protestanckich (ewangelickich, baptystycznych, zielonoświątkowych). Język nieco bardziej archaiczny.

Biblia Ekumeniczna. Wspólne tłumaczenie kilku Kościołów. Dobry kompromis.

Czego unikać przy pierwszym czytaniu: Biblii Gdańskiej (z 1632 roku — przepiękna historycznie, ale jej język jest dla współczesnego ucha za daleko). Stary Wujek (XVII wiek) tak samo. Jeśli ktoś ci da Biblię z grafiką sprzed 1900 roku, weź podziękuj i kup sobie cokolwiek z ostatnich pięćdziesięciu lat.

Wszystkie cztery wymienione są dostępne bezpłatnie online. Aplikacje takie jak YouVersion (po polsku też) dają dostęp do kilku przekładów równocześnie i pozwalają porównywać.

Jak konkretnie czytać

Trzy zasady, które zaoszczędzą ci dużo frustracji:

1. Krótkie kawałki, regularnie. Lepiej rozdział dziennie przez miesiąc niż dwadzieścia rozdziałów w sobotę i nic przez sześć tygodni. Biblia jest skondensowana — każdy rozdział ma tyle, że warto z nim posiedzieć.

2. Czytaj kontekst, nie wersety. Wyciąganie pojedynczego wersetu z całości to najpopularniejszy sposób, w jaki Biblia jest źle używana. Czytaj zawsze co najmniej cały rozdział — najlepiej całą książkę po kolei. Zdania wyrwane z kontekstu znaczą co innego niż w kontekście.

3. Notuj pytania. Niektóre fragmenty są dziwne, brutalne, niezrozumiałe albo zdają się sprzeczne. To normalne. To nie jest powód, by przestać. To powód, by zapisać pytanie i wrócić do niego. Tradycja chrześcijańska ma dwa tysiące lat komentarzy do trudnych miejsc; nie musisz wszystkiego rozumieć od razu.

Co robić z fragmentami, które brzmią dziwnie

Zdarzy się. Czytasz Starym Testamentem i trafiasz na przemoc, na prawa rytualne, na coś, co dziś wygląda na okrutne. Czytasz Nowym Testamentem i trafiasz na zdanie Pawła o kobietach, które każe się zatrzymać. Czytasz Apokalipsę i nie wiesz, co tam się dzieje.

Kilka zasad, które chrześcijańska tradycja stosowała przez wieki:

• Biblia opisuje dużo rzeczy, których nie zaleca. Z tego, że tekst mówi, że bohater coś zrobił, nie wynika, że tekst tę rzecz pochwala. Wiele scen biblijnych jest pokazanych jako ostrzeżenia, nie wzorce.
• Stary Testament i Nowy Testament mówią z różnych miejsc historii. Prawo Mojżeszowe dotyczyło konkretnego ludu w konkretnym momencie. Chrześcijaństwo, od pierwszego wieku, czyta je w świetle Jezusa, a nie jako bezpośrednie instrukcje dla siebie.
• Niektóre fragmenty były pisane w gatunku, którego dziś nie używamy (apokaliptyka, hebrajska poezja paralelna). Bez znajomości gatunku łatwo o pomyłki.
• Pytania, których naprawdę nie umiesz rozstrzygnąć, są dobre do zostawienia na czacie, w rozmowie z drugą osobą, albo z komentarzem do danego fragmentu.

Sama tradycja nigdy nie udawała, że Biblia czyta się bez trudu. Wszyscy poważni czytelnicy w tej tradycji mieli pytania.

Co chrześcijaństwo robi z Biblią

Tradycja chrześcijańska traktuje Biblię jako autorytatywne pismo — to znaczy: jako tekst, który nie tylko opisuje co kiedyś się stało, ale przez który Bóg do czytelnika dziś mówi. To jest twierdzenie, na które nie musisz się zgodzić, żeby czytać. Możesz po prostu czytać i sam się zorientować, czy w tej książce jest coś, co cię odnajduje.

Jeden z najwcześniejszych chrześcijańskich autorów, autor Listu do Hebrajczyków, w pierwszym wieku ujął to obrazowo: "Żywe jest słowo Boże, skuteczne i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny, przenikające aż do rozdzielenia duszy i ducha, stawów i szpiku, zdolne osądzić zamiary i myśli serca." Pomijając teologiczne ramki, opis jest psychologiczny: ten tekst, kiedy się go czyta uważnie, najczęściej trafia w coś, czego się nie spodziewasz, że trafi.

A teraz?

Jeśli próbujesz przeczytać Biblię i utknąłeś na konkretnym miejscu, możesz zapytać o ten konkretny fragment. Nasz czat jest bezpłatny, prywatny i po polsku. Nie trzeba nic deklarować, żeby zacząć. Ty go zaczynasz; ty go kończysz, kiedy chcesz.

Skąd to się bierze w Biblii

• 2 Tymoteusza 3,16–17 — wczesny chrześcijański opis, czemu te pisma są ważne
• Łukasz 24,27 — Jezus tłumaczy Pismo dwóm uczniom po zmartwychwstaniu
• Psalm 119,105 — "Twoje słowo jest lampą dla moich stóp i światłem na mojej ścieżce"
• Jan 5,39–40 — Jezus o tym, że Pisma wskazują na niego, ale czytanie ich bez niego mija się z celem
• Hebrajczyków 4,12 — "Żywe jest słowo Boże, skuteczne i ostrzejsze niż wszelki miecz obosieczny"
• Dzieje Apostolskie 17,11 — wzór wczesnych chrześcijan: sprawdzali codziennie, czy rzeczy się zgadzają z Pismem