A u ngjall vërtet Jezusi prej së vdekurish?

Kjo nuk është pyetje besimi. Është pyetje historie — dhe kjo është arsyeja pse ia vlen. Pothuajse çdo pretendim fetar të kërkon ta pranosh diçka pa e verifikuar dot. Krishterimi bën një përjashtim të çuditshëm: e lidh gjithçka me një ngjarje të vetme publike, dhe të thotë hapur se nëse ajo nuk ndodhi, e gjithë gjëja bie.

Pra le ta trajtojmë ashtu siç kërkon të trajtohet: si një pretendim historik që mund ta hetosh, jo si diçka që duhet ta ndiesh.

Disa terma së pari

Për lexuesit pa sfond kishtar:

• Jezusi i Nazaretit ishte një mësues fetar hebre që jetoi në Palestinën e shekullit të parë. Krishterimi shton se ai ishte edhe Zoti në formë njerëzore. U ekzekutua nga qeveria romake rreth vitit 30 pas Krishtit me një mënyrë ekzekutimi të quajtur kryqëzim.
• Kryqi është shkurtimi i krishterë për atë ekzekutim — vrasja publike romake e Jezusit rreth vitit 30 pas Krishtit.
• Ringjallja është pretendimi i krishterë se Jezusi, pas ekzekutimit, u pa i gjallë tri ditë më vonë nga disa dëshmitarë me emër.
• Pali ishte një udhëheqës i hershëm i krishterë që shkroi një pjesë të mirë të Dhiatës së Re. Para se të bëhej i krishterë, ai përndiqte të krishterët; letrat e tij janë disa nga dokumentet më të hershme të krishtera që kemi.
• Ungjijtë janë katër biografi të shkurtra të jetës së Jezusit — Mateu, Marku, Luka dhe Gjoni — shkruar nga ndjekësit e tij brenda dekadash pas vdekjes së tij.

Përgjigjja e shkurtër dhe e ndershme

Askush s'mund të të tregojë një kamerë që filmoi ringjalljen. Por ka një grup faktesh që pranohen nga pothuajse të gjithë historianët që punojnë në këtë fushë — të krishterë ose jo — dhe shpjegimi më i mirë i atyre fakteve mbetet i vështirë të shmanget. Ky është argumenti, dhe ai qëndron ose bie mbi prova, jo mbi devocion.

Fakti që edhe kundërshtarët e pranojnë

Pak nga të dhënat për botën antike janë aq të hershme sa kjo. Pali shkroi një listë të shkurtër — se Jezusi vdiq, u varros, u ngrit, dhe u pa nga dëshmitarë me emër — dhe historianët mendojnë se ai po citonte një formulë që qarkullonte tashmë brenda pak vitesh pas ngjarjes. Kjo nuk është legjendë e ndërtuar shekuj më vonë. Është material brenda kujtesës së gjallë të njerëzve që pretendonin se ishin atje.

Katër gjëra pranohen gjerësisht: se Jezusi u ekzekutua me kryqëzim; se varri i tij u gjet bosh; se disa njerëz me emër pretenduan se e panë të gjallë pas kësaj; dhe se ndjekësit e tij, të thyer dhe të frikësuar, u kthyen befas në njerëz që e predikonin këtë nën kërcënim vdekjeje. Debati mes historianëve nuk është nëse këto ndodhën, por çfarë i shpjegon.

Çfarë lënë të pashpjeguar teoritë alternative

Janë propozuar shpjegime pa ringjallje, dhe secili ka nga një vrimë.

Ndoshta ndjekësit vodhën trupin? Por atëherë ata vdiqën për një gënjeshtër që e kishin sajuar vetë — dhe njerëzit vdesin për gjëra që i besojnë të vërteta, jo për gjëra që e dinë se i shpikën. Vër re gjithashtu se përgjigjja më e hershme kundërshtare, e regjistruar te njëra prej biografive, ishte pikërisht se "e vodhën trupin" — që do të thotë se as kundërshtarët nuk mohuan që varri ishte bosh; ata thjesht e shpjeguan ndryshe.

Ndoshta të gjithë halucinuan? Por halucinacionet nuk janë kolektive; njerëz të ndryshëm, në vende të ndryshme, nuk shohin të njëjtën gjë. Ndoshta shkuan te varri i gabuar? Kjo do të zgjidhej brenda një dite duke treguar trupin. Ndoshta Jezusi nuk vdiq vërtet në kryq? Por ekzekutuesit romakë e kishin këtë punë me profesion, dhe një njeri i gjysmëvdekur i dalë nga varri s'do të kishte bindur askënd se kishte mundur vdekjen.

Asnjë prej këtyre nuk është e pamundur. Thjesht secila lë më shumë të pashpjeguar sesa vetë ringjallja.

Detaji që një shpikje s'do ta kishte futur

Nëse do të shpikje një histori në shekullin e parë për të bindur njerëzit, nuk do t'i bëje gratë dëshmitaret e para — sepse në atë kohë e në atë vend, dëshmia e një gruaje kishte peshë të vogël në gjyq. Megjithatë të katër biografitë thonë se gratë e gjetën varrin bosh të parat. Historianët e lexojnë këtë si shenjë se tregimtarët po raportonin çfarë ndodhi vërtet, edhe kur ishte e papërshtatshme, jo çfarë do të tingëllonte më bindëse.

Pse krishterimi vë gjithçka mbi këtë

Pali e shkroi këtë me një drejtësi që rrallë e gjen te udhëheqësit fetarë për lëvizjen e vet: "nëse Krishti nuk është ringjallur, atëherë besimi juaj është i kotë." Nuk ka tërheqje te "epo, mësimet mbetën të bukura." Ai vetë ftoi njerëzit ta hetonin, madje kujtoi para një gjykatësi se "kjo nuk u bë në një cep" — pra ishte ngjarje publike, e ditur.

Kjo e bën krishterimin të pazakontë: e vë veten në një pozicion ku mund të përgënjeshtrohet. Dhe pikërisht kjo e bën pyetjen që ia vlen ta bësh.

Ku të vendos kjo

Nuk të kërkohet të vendosësh sot. Të kërkohet vetëm ta trajtosh pyetjen si pyetje reale, jo si diçka të vendosur qysh më parë në të dyja anët. Mënyra më e mirë për ta bërë këtë është të lexosh një nga rrëfimet e shkurtra vetë — sidomos fundin e njërës prej tyre, ku përshkruhen ditët pas ekzekutimit — dhe të pyesësh se çfarë shpjegimi i mban më mirë faktet.

Po tani?

Nëse po e ndjek këtë me seriozitet dhe do të flasësh me dikë për provat, ose për atë që të pengon — mund ta bësh. Biseda jonë është falas, private dhe në gjuhën tënde. Ti e fillon; ti e mbaron kur të duash.

Nga vjen kjo në Bibël

• 1 Korintasve 15:3–8 — formula e hershme: vdiq, u varros, u ngrit, u pa nga dëshmitarë me emër
• 1 Korintasve 15:14 — "nëse Krishti nuk është ringjallur, besimi juaj është i kotë"
• Mateu 28:11–15 — përgjigjja e hershme kundërshtare: "e vodhën trupin"
• Veprat 26:26 — Pali: "kjo nuk u bë në një cep"
• Luka 24:36–43 — një skenë ku dëshmitarët përshkruajnë se e panë të gjallë