Kwa nini mambo mabaya yanawapata watu wema?

Hili siyo swali la kifalsafa. Watu wengi wanaouliza swali hili wameishi ndani ya jibu lake kabla ya kuandika. Walimwona mama yao mwenye huruma akifa kwa saratani. Walimwona ndugu mwema akipoteza kazi wakati mtu mvivu akipata. Wameishi katika kijiji ambacho mvua haikunyesha, wakati majambazi hujirudia kufanya biashara kwa amani. Wamejaribu kuishi maisha ya unyofu na bado ndoa yao imevunjika. Wameomba kwa miaka kwa watoto, na watoto hawakuja.

Katika Afrika Mashariki, swali hili lina uzito mzito. Sehemu kubwa za watu wanaishi ndani ya umaskini. Magonjwa yanayoponywa katika nchi tajiri yanaua mama na watoto hapa. Watawala wabaya wanafanikiwa. Mvua haitabiriki. Tetemeko, vita za jirani, ukame, mafuriko — vyote vimekuwa sehemu ya maisha kwa watu wengi wa kawaida.

Ukurasa huu hauanzii kwa kueleza mateso yako au kwa kutoa maneno mepesi. Hauanzii hata kwa kusema "Mungu yupo." Unaanzia kwa kukubali kwamba swali lako ni la haki, na unafuata jibu mahususi ambalo Wakristo wamekuwa wakitoa kwa karne nyingi — siyo kama jibu lote, bali kama jibu mahususi unaloweza kutathmini mwenyewe.

Maneno machache kwanza

Kwa msomaji ambaye anataka muktadha:

• Yesu wa Nazareti alikuwa mwalimu wa kidini wa Kiyahudi aliyeishi katika eneo la Palestina katika karne ya kwanza. Dai mahususi la Kikristo ni kwamba alikuwa pia Mungu katika sura ya mwanadamu. Aliuawa na serikali ya Kirumi karibu mwaka 30 BK kwa njia inayoitwa kusulubiwa.
• Msalaba ni neno la mkato ambalo Wakristo wanalitumia kumaanisha kuuawa kwake Yesu.
• Injili ni majina ya wasifu nne za maisha ya Yesu — Mathayo, Marko, Luka, na Yohana — zilizoandikwa na wafuasi wake.
• Ayubu alikuwa mtu wa kale anayetajwa katika maandiko ya Kiyahudi — kitabu kizima cha Biblia kinaitwa kwa jina lake. Hadithi yake inaeleza mtu mwema sana ambaye alipata mateso makubwa bila sababu yoyote inayoonekana.
• Paulo alikuwa kiongozi wa kwanza wa Wakristo aliyeandika takriban theluthi moja ya Agano Jipya.

Jibu fupi na la kweli

Jibu la Kikristo lina sehemu mbili ambazo zinaweza kuonekana kupingana lakini zinashikiliwa kwa pamoja. Sehemu ya kwanza: mateso siyo adhabu ya makosa yako. Ulimwengu umevunjika, na watu wema wanaumia ndani ya uvunjikaji huo, sio kwa sababu wao mwenyewe ni vibaya. Sehemu ya pili: Mungu hatahesabu suala hili kwa namna ya kichawi, lakini ameahidi kuwa ndani ya mateso, na ameahidi mwisho wa mateso. Hili ni jibu zito, na ukurasa huu unaeleza kwa maelezo.

Yesu mwenyewe alipoulizwa hili

Watu wa wakati wa Yesu waliuliza swali hili kwa maumbo mawili tofauti. Yesu alijibu kwa namna ambayo ilipinga jibu la kawaida la wakati huo — na jibu lake bado linapinga jibu la kawaida la wakati wetu.

Mara moja, kulingana na Injili ya Luka, watu walikuja kwa Yesu na kumweleza juu ya kundi la watu wa Galilaya waliouawa na serikali wakati walikuwa wanaabudu. Watu walisema, "Hawa lazima walikuwa wabaya zaidi kuliko wengine — ndio maana Mungu aliwaruhusu wafe hivyo." Hii ni maelezo ya kawaida ya kibinadamu kwa mateso: mtu aliyepata maumivu lazima alistahili.

Yesu alikataa hili moja kwa moja:

Mwadhani ya kwamba Wagalilaya hao walikuwa wenye dhambi kuliko Wagalilaya wengine wote, kwa sababu wameteswa hayo? Nawaambia, sivyo.

Halafu aliongezea mfano mwingine: watu kumi na wanane waliouawa wakati mnara ulipoanguka juu yao. Aliuliza tena, "Mwadhani walikuwa na hatia kuliko watu wengine wote wa Yerusalemu?" Na akajibu mwenyewe: "Sivyo."

Yesu hapa anavunja dhana ya kwamba mateso ni adhabu kwa makosa mahususi. Kama mtoto wako amefariki, hili siyo onyo la kwamba ulikosea. Kama umepoteza kazi, hili siyo adhabu kwa makosa ya zamani. Kama unaumwa magonjwa ya muda mrefu, hili siyo Mungu akikulipiza kisasi. Hivi ni vitendo vya ulimwengu uliovunjika — sio vya Mungu akikuhukumu binafsi.

Yesu na kipofu

Mara nyingine, kulingana na Injili ya Yohana, wanafunzi wake walipita karibu na mtu aliyezaliwa kipofu. Walimwuliza Yesu swali la kawaida la wakati huo:

Ni nani aliyetenda dhambi, mtu huyu au wazazi wake, hata azaliwe kipofu?

Kwa mawazo ya wakati huo, kulikuwa na uchaguzi mawili tu. Ama mtu mwenyewe alikuwa amekosea (kabla ya kuzaliwa, kwa namna fulani ya kichawi), au wazazi wake walikuwa wamekosea na adhabu ilipita kwa mtoto. Wanafunzi walitarajia Yesu achague kati ya mbili hizo.

Yesu hakuchagua mojawapo:

Mtu huyu hakutenda dhambi, wala wazazi wake; bali ametiwa giza, ili kazi za Mungu zidhihirike ndani yake.

Hili ni dai pana. Yesu anasema mateso ya kipofu huyu hayakuwa adhabu kwa kosa lake mwenyewe wala kosa la wazazi wake. Yalitokea — yalikuwepo — na Mungu angeyatumia kwa namna ambayo wanafunzi hawakutarajia.

Jambo la maana hapa ni kwamba Yesu hakulieleza la "kwa nini" la mwanzo. Hakusema, "Mungu alimfanya kipofu kwa kusudi maalum." Alisema tu kwamba mateso yapo, na Mungu angetenda kazi yake ndani ya hali hiyo. Hili ni jibu tofauti na "kila kitu kinatokea kwa sababu fulani" (jambo ambalo watu wanasema mara kwa mara). Lakini pia ni tofauti na "hakuna sababu yoyote, dunia ni machafuko tu" (jambo ambalo watu wengine wanasema).

Ulimwengu uliovunjika

Ili kuelewa jibu la Kikristo kwa swali hili, ni muhimu kuelewa dai la msingi la Wakristo kuhusu ulimwengu. Wanasema ulimwengu — kama unavyoupata sasa — siyo kama ulivyokusudiwa kuwa.

Hadithi ya msingi ya Kikristo inaanza na uumbaji mzuri. Mungu aliumba ulimwengu mzuri kabisa, alimfanya binadamu kuwa katika mahusiano ya karibu na yeye, na kila kitu kilikuwa kama kingelikuwa. Lakini kuna kitu kilichotokea — wanaita anguko — ambapo binadamu walichagua kufuata njia yao wenyewe badala ya njia ya Mungu. Athari ya hili haikuwa tu juu ya binadamu — ilikuwa juu ya ulimwengu mzima. Maandiko yanazungumzia kuhusu "uumbaji" (yaani, dunia yote) unaolia kwa uchungu, ukingoja kurekebishwa.

Hii ni picha ya kifalsafa, lakini ina maana ya vitendo. Magonjwa, vifo vya watoto wadogo, dhuluma, ukame, mafuriko, vita — vyote ni dalili za ulimwengu ambao haupo katika hali yake iliyokusudiwa. Sio Mungu akiwatuma watu maalum mateso kama adhabu. Ni ulimwengu wote ukifanya kazi vibaya, na binadamu wote — wema na wabaya — wanaumia ndani yake.

Yesu mwenyewe, kulingana na Mathayo, alielezea hili kwa picha rahisi:

Yeye huwaangazia jua lake waovu na wema, huwanyeshea mvua wenye haki na wasio haki.

Aliongelea kuhusu jambo zuri — kwamba Mungu hatabaki kuwabariki watu wazuri tu na kuwaadhibu wabaya katika maisha haya. Lakini athari yake ya pili ni kweli pia: hata mateso ya kawaida ya ulimwengu — magonjwa, ukame, mafuriko — yanawapata wote, wazuri na wabaya, bila tofauti. Mungu hatumii ulimwengu kama mfumo wa kuwaadhibu watu mahususi.

Suala la dhuluma ya kibinadamu

Sehemu kubwa ya mateso ya watu wema haitokani na asili. Inatokana na watu wengine. Watu wabaya wanawatenda watu wema vibaya. Watawala wabaya wanawanyonya raia wao. Wafanyabiashara wabaya wanaibia maskini. Wanaume wabaya wanawatesa wanawake na watoto.

Hii ni sehemu ya jibu la Kikristo lililo wazi: Mungu amewapa wanadamu uhuru wa kuchagua, na uhuru huo unaweza kutumika kwa mema au kwa mabaya. Kama Mungu angepingana na uhuru huo kila wakati mtu anachagua jambo baya, basi uhuru ungekuwa udanganyifu — sio uhuru wa kweli. Lakini kwa kuruhusu uhuru, Mungu ameruhusu pia uwezekano wa watu kuwadhuru watu wengine.

Hili siyo jibu lote la kifalsafa. Inaibua maswali zaidi — kama vile, "kwa nini Mungu hawazui watu wa kufanya mambo mabaya zaidi?" Lakini ni sehemu ya msingi ya jibu la Kikristo: mateso mengi ya watu wema yanatokana na uhuru wa watu wabaya, sio kutoka kwa Mungu mwenyewe.

Hadithi ya Ayubu

Kuna kitabu kimoja katika Biblia kinachoshughulika na swali hili moja kwa moja — kitabu cha Ayubu. Hadithi inaanza kwa maelezo wazi kwamba Ayubu alikuwa mtu mwema sana — "mtu wa kweli, wa unyofu, mwenye kumcha Mungu, na ajiepushaye na uovu." Lakini halafu, kwa mfumo ambao Ayubu hakuelewa kabisa, alipoteza kila kitu: mali zake, watoto wake, afya yake.

Marafiki wa Ayubu walikuja kumfariji — na walifanya kile watu wengine wamefanya kwa karne. Walisema kwamba lazima Ayubu alikuwa amekosea, na hivi vilikuwa adhabu yake. Kwa sura nyingi, walimsema kuwa atubu kwa makosa yake yaliyofichwa.

Ayubu aliwapinga. Alishikilia kwa shida kwamba hakustahili haya, na kwamba marafiki zake walikuwa wakimkosea. Mwishoni mwa kitabu, Mungu mwenyewe alizungumza — na kwa kushangaza, alimpa Ayubu sahihi na kuwakemea marafiki zake. Walikuwa wamekosea kufikiri mateso ya Ayubu yalikuwa adhabu kwa makosa.

Lakini sehemu ya kushangaza zaidi ya hadithi ni jibu Mungu alimpa Ayubu. Hakumweleza kwa nini mateso yalikuwa yamemtokea. Hakutoa maelezo ya kifalsafa. Badala yake, alimwonyesha ukubwa wa uumbaji wake, hekima yake, mipaka ya uelewa wa kibinadamu. Sio jibu kwa "kwa nini," bali ni mwitikio wa "wewe ni nani."

Hili ni jambo la kufariji kwa watu wengine na la kuhuzunisha kwa wengine. Lakini ni dai la Kikristo: katika maisha haya, hatutapata jibu kamili kwa "kwa nini." Tutapata uhusiano. Tutapata uwepo wa Mungu. Tutapata ahadi ya wakati ujao ambapo kila kitu kitakuwa wazi. Lakini hatutapata kitabu cha maelezo ya kufafanua kila maumivu.

Jambo ambalo Wakristo wanasema kwa unyofu

Wakristo wanaoshikilia imani yao kwa unyofu wanakubali jambo hili: katika maisha haya, swali la mateso halina jibu kamili. Wanasema Mungu yupo, na Mungu ni mwema, na ulimwengu umevurugika, na vitu hivi vyote vinashikiliwa kwa wakati mmoja, bila kuoneshwa wazi kabisa jinsi.

Lakini wanasema pia kitu kingine: Mungu hakubaki nje ya mateso. Wakristo wanasema kwamba Mungu mwenyewe — kupitia Yesu — aliingia kwenye mateso ya kibinadamu. Alikufa kifo cha kutisha, akilijiribu kabisa. Hakufanya hivi kwa sababu hakuwa na uwezo wa kuepuka. Alifanya hivi ili apate kuwa, kwa namna fulani, pamoja na watu walio ndani ya mateso ya kawaida.

Paulo, akiandika kwa Wakristo wa mji wa Rumi, alisema:

Twajua ya kuwa katika mambo yote Mungu hufanya kazi pamoja na wale wampendao katika kuwapatia mema.

Sehemu ya muhimu hapa ni "katika mambo yote." Sio "Mungu husababisha mambo yote." Sio "mambo yote ni mema kwa nje." Bali kwamba katika mambo yote — pamoja na mateso — Mungu anafanya kazi. Anatengeneza mema kutoka kwa vurugika.

Hili siyo jibu la kifalsafa la "kwa nini." Ni jibu la maisha la "Mungu yuko wapi katika hili?" Jibu: ndani yake, akifanya kazi.

Wakati waasi wanafanikiwa

Sehemu nyingine ya swali ni: kwa nini wabaya wanafanikiwa wakati wema wanaumia? Hili linaonekana katika dunia ya kawaida. Watawala wenye dhuluma wanaishi kwa raha. Wafanyabiashara waliodanganya wanapata mali. Watu wa rushwa wanaendelea bila kuadhibiwa.

Kuna sehemu moja katika Zaburi inayoshughulika na hili moja kwa moja. Mwandishi anasema waziwazi kwamba alikuwa karibu kuanguka katika imani yake kwa sababu ya hii:

Lakini mimi, miguu yangu ilikaribia kuteleza, hatua zangu zilikaribia kuporomoka. Kwa maana niliwaonea wivu wasiojivuna; nilipoona kustawi kwa wadhalimu.

Hii ni unyofu wa hali ya juu. Mwandishi anasema: niliposhukuru wadhalimu wakifanikiwa, mimi nilikuwa karibu kuvunjika kabisa katika imani yangu. Lakini halafu anaongezea kile alichogundua:

Hata nilipoingia patakatifu pa Mungu, na kuyatafakari mahali yao ya mwisho.

Anachosema ni: maoni yake yalibadilika alipoanza kufikiria mwisho — sio mafanikio ya sasa, bali yale yatakayokuwa mwishoni. Mafanikio ya wadhalimu ni ya muda. Hakuna mtu anayebebea mali zake mbele zaidi ya kifo.

Hili siyo jibu kamili — bado kuna mateso ya sasa, na bado hayanaonekana yatashindwa kwa namna inayotunza. Lakini ni picha. Wakristo wanasema kwamba haki itarudi mwishowe, hata kama haionekani sasa. Watu wabaya hawatashinda milele. Watu wema hawataumia milele.

Ahadi ya mwisho

Kitabu cha mwisho cha Biblia kinaeleza picha ya mwisho ambao Wakristo wanaungojea:

Naye atafuta kila chozi katika macho yao; mauti haitakuwapo tena; wala maombolezo, wala kilio, wala maumivu hayatakuwapo tena; kwa kuwa mambo ya kwanza yamekwisha kupita.

Hii ni ahadi. Sio kwamba mateso yako leo yana maana ya kifalsafa inayoonekana. Mara nyingi hayana. Bali kwamba kuna mwisho ambao Mungu ameahidi. Wakati huo, kila ulimwengu uliovunjika utakuwa umerekebishwa kabisa. Watu wema watapata kile walichostahili. Watu wabaya watahukumiwa kwa haki. Maumivu yatakwisha.

Hii haifuti maumivu yako leo. Lakini inathibitisha kwamba maumivu si kile cha mwisho. Wakristo wanaishi katika nafasi ya kati — kati ya ulimwengu uliovunjika na ulimwengu uliokombolewa.

Na sasa?

Kama unaishi ndani ya mateso sasa hivi — kama kuna kitu unachopita ambacho hakijibu maelezo ya kifalsafa — mazungumzo yetu yapo. Ni ya bure, ya faragha, na kwa lugha yako. Tunajua kwamba jibu la kifalsafa pekee haitoshi. Wakati mwingine unahitaji mtu wa kuongea naye. Wewe unaanzisha; wewe unamaliza wakati wowote unaotaka.

Kama unahitaji msaada wa haraka — kama unafikiria kujidhuru au una mazingira hatari — tafadhali wasiliana na huduma ya dharura katika nchi yako mara moja.

Hii inatoka wapi katika Biblia

• Luka 13:1–5 — Yesu akivunja dhana kwamba mateso ni adhabu
• Yohana 9:1–3 — Yesu na mtu aliyezaliwa kipofu
• Ayubu 1:8–12 — mwanzo wa hadithi ya Ayubu
• Zaburi 73:2–17 — kushtuka kwa mwandishi anapoona wadhalimu wakifanikiwa
• Warumi 8:28 — Mungu hufanya kazi katika mambo yote
• Mathayo 5:45 — "huwaangazia jua waovu na wema"